梯度、散度与旋度

哈密顿算子(nabla算子)

在向量分析中,引入哈密顿算子(又称 nabla 算子、劈形算子):

∇=(∂∂x,∂∂y,∂∂z)=∂∂xi⃗+∂∂yj⃗+∂∂zk⃗\nabla = \left( \frac{\partial}{\partial x}, \frac{\partial}{\partial y}, \frac{\partial}{\partial z} \right) = \frac{\partial}{\partial x}\vec{i} + \frac{\partial}{\partial y}\vec{j} + \frac{\partial}{\partial z}\vec{k}

∇\nabla 是一个向量形式的微分算子,它既具有向量的性质,又具有微分算子的性质。利用 ∇\nabla,梯度、散度、旋度可以统一表示为:

  • 梯度:∇u\nabla u(∇\nabla 与标量 uu 的”数乘”)
  • 散度:∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F}(∇\nabla 与向量 F⃗\vec{F} 的”点乘”)
  • 旋度:∇×F⃗\nabla \times \vec{F}(∇\nabla 与向量 F⃗\vec{F} 的”叉乘”)

梯度

梯度的定义

梯度

设数量函数 u(x,y,z)u(x,y,z) 在空间区域 Ω\Omega 内具有一阶连续偏导数,则向量

∇u=∂u∂xi⃗+∂u∂yj⃗+∂u∂zk⃗=(∂u∂x,∂u∂y,∂u∂z)\nabla u = \frac{\partial u}{\partial x}\vec{i} + \frac{\partial u}{\partial y}\vec{j} + \frac{\partial u}{\partial z}\vec{k} = \left( \frac{\partial u}{\partial x}, \frac{\partial u}{\partial y}, \frac{\partial u}{\partial z} \right)

称为函数 uu 在点 (x,y,z)(x,y,z) 处的梯度,记作 ∇u\nabla u 或 grad u\text{grad}\, u。

梯度的几何意义

梯度的物理意义

  • 电势的负梯度是电场强度:E⃗=−∇ϕ\vec{E} = -\nabla \phi
  • 势能的负梯度是力:F⃗=−∇U\vec{F} = -\nabla U
  • 温度梯度指向温度升高最快的方向

散度

散度的定义

散度

设向量场 F⃗(x,y,z)=Pi⃗+Qj⃗+Rk⃗\vec{F}(x,y,z) = P\vec{i} + Q\vec{j} + R\vec{k},其中 P,Q,RP, Q, R 具有一阶连续偏导数,则数量

∇⋅F⃗=∂P∂x+∂Q∂y+∂R∂z\nabla \cdot \vec{F} = \frac{\partial P}{\partial x} + \frac{\partial Q}{\partial y} + \frac{\partial R}{\partial z}

称为向量场 F⃗\vec{F} 在点 (x,y,z)(x,y,z) 处的散度,记作 ∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F} 或 div F⃗\text{div}\, \vec{F}。

散度的物理意义

散度与高斯公式

高斯公式可以用散度简洁表示:

∯ΣF⃗⋅dS⃗=∭Ω(∇⋅F⃗) dv\oiint_\Sigma \vec{F} \cdot d\vec{S} = \iiint_\Omega (\nabla \cdot \vec{F}) \, dv

即:通过闭曲面外侧的通量 = 散度在区域内的体积分。

旋度

旋度的定义

旋度

设向量场 F⃗(x,y,z)=Pi⃗+Qj⃗+Rk⃗\vec{F}(x,y,z) = P\vec{i} + Q\vec{j} + R\vec{k},其中 P,Q,RP, Q, R 具有一阶连续偏导数,则向量

∇×F⃗=∣i⃗j⃗k⃗∂∂x∂∂y∂∂zPQR∣=(∂R∂y−∂Q∂z)i⃗+(∂P∂z−∂R∂x)j⃗+(∂Q∂x−∂P∂y)k⃗\nabla \times \vec{F} = \begin{vmatrix} \vec{i} & \vec{j} & \vec{k} \\ \frac{\partial}{\partial x} & \frac{\partial}{\partial y} & \frac{\partial}{\partial z} \\ P & Q & R \end{vmatrix} = \left( \frac{\partial R}{\partial y} - \frac{\partial Q}{\partial z} \right)\vec{i} + \left( \frac{\partial P}{\partial z} - \frac{\partial R}{\partial x} \right)\vec{j} + \left( \frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} \right)\vec{k}

称为向量场 F⃗\vec{F} 在点 (x,y,z)(x,y,z) 处的旋度,记作 ∇×F⃗\nabla \times \vec{F} 或 rot F⃗\text{rot}\, \vec{F}(或 curl F⃗\text{curl}\, \vec{F})。

旋度的物理意义

旋度与斯托克斯公式

斯托克斯公式可以用旋度简洁表示:

∮LF⃗⋅dr⃗=∬Σ(∇×F⃗)⋅dS⃗\oint_L \vec{F} \cdot d\vec{r} = \iint_\Sigma (\nabla \times \vec{F}) \cdot d\vec{S}

即:沿闭曲线的环流量 = 旋度通过以该曲线为边界的曲面的通量。

三大算子的运算性质

梯度的运算性质

  1. ∇(cu)=c∇u\nabla(cu) = c\nabla u(cc 为常数)
  2. ∇(u±v)=∇u±∇v\nabla(u \pm v) = \nabla u \pm \nabla v
  3. ∇(uv)=u∇v+v∇u\nabla(uv) = u\nabla v + v\nabla u
  4. ∇(uv)=v∇u−u∇vv2\nabla\left(\frac{u}{v}\right) = \frac{v\nabla u - u\nabla v}{v^2}
  5. ∇f(u)=f′(u)∇u\nabla f(u) = f'(u)\nabla u(复合函数)

散度的运算性质

  1. ∇⋅(cF⃗)=c∇⋅F⃗\nabla \cdot (c\vec{F}) = c\nabla \cdot \vec{F}
  2. ∇⋅(F⃗±G⃗)=∇⋅F⃗±∇⋅G⃗\nabla \cdot (\vec{F} \pm \vec{G}) = \nabla \cdot \vec{F} \pm \nabla \cdot \vec{G}
  3. ∇⋅(uF⃗)=u∇⋅F⃗+∇u⋅F⃗\nabla \cdot (u\vec{F}) = u\nabla \cdot \vec{F} + \nabla u \cdot \vec{F}

旋度的运算性质

  1. ∇×(cF⃗)=c∇×F⃗\nabla \times (c\vec{F}) = c\nabla \times \vec{F}
  2. ∇×(F⃗±G⃗)=∇×F⃗±∇×G⃗\nabla \times (\vec{F} \pm \vec{G}) = \nabla \times \vec{F} \pm \nabla \times \vec{G}
  3. ∇×(uF⃗)=u∇×F⃗+∇u×F⃗\nabla \times (u\vec{F}) = u\nabla \times \vec{F} + \nabla u \times \vec{F}

二阶算子的重要恒等式

定理1
  1. 梯度的旋度为零:∇×(∇u)=0⃗\nabla \times (\nabla u) = \vec{0} (任何梯度场都是无旋场)

  2. 旋度的散度为零:∇⋅(∇×F⃗)=0\nabla \cdot (\nabla \times \vec{F}) = 0 (任何旋度场都是无源场)

  3. 拉普拉斯算子:∇⋅(∇u)=∇2u=∂2u∂x2+∂2u∂y2+∂2u∂z2\nabla \cdot (\nabla u) = \nabla^2 u = \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial z^2}

典型例题

例题1:计算梯度、散度、旋度

设 u=x2+y2+z2u = x^2 + y^2 + z^2,F⃗=(x2y,y2z,z2x)\vec{F} = (x^2y, y^2z, z^2x),求 ∇u\nabla u,∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F},∇×F⃗\nabla \times \vec{F}。

参考答案
梯度散度旋度计算

解题思路: 按定义直接计算偏导数。

详细步骤:

  1. 梯度:∇u=(∂u∂x,∂u∂y,∂u∂z)=(2x,2y,2z)\nabla u = (\frac{\partial u}{\partial x}, \frac{\partial u}{\partial y}, \frac{\partial u}{\partial z}) = (2x, 2y, 2z)

  2. 散度:∇⋅F⃗=∂∂x(x2y)+∂∂y(y2z)+∂∂z(z2x)=2xy+2yz+2zx\nabla \cdot \vec{F} = \frac{\partial}{\partial x}(x^2y) + \frac{\partial}{\partial y}(y^2z) + \frac{\partial}{\partial z}(z^2x) = 2xy + 2yz + 2zx

  3. 旋度: ∂R∂y−∂Q∂z=∂∂y(z2x)−∂∂z(y2z)=0−y2=−y2\frac{\partial R}{\partial y} - \frac{\partial Q}{\partial z} = \frac{\partial}{\partial y}(z^2x) - \frac{\partial}{\partial z}(y^2z) = 0 - y^2 = -y^2 ∂P∂z−∂R∂x=∂∂z(x2y)−∂∂x(z2x)=0−z2=−z2\frac{\partial P}{\partial z} - \frac{\partial R}{\partial x} = \frac{\partial}{\partial z}(x^2y) - \frac{\partial}{\partial x}(z^2x) = 0 - z^2 = -z^2 ∂Q∂x−∂P∂y=∂∂x(y2z)−∂∂y(x2y)=0−x2=−x2\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \frac{\partial}{\partial x}(y^2z) - \frac{\partial}{\partial y}(x^2y) = 0 - x^2 = -x^2 ∇×F⃗=(−y2,−z2,−x2)\nabla \times \vec{F} = (-y^2, -z^2, -x^2)

答案:∇u=(2x,2y,2z)\nabla u = (2x,2y,2z),∇⋅F⃗=2(xy+yz+zx)\nabla \cdot \vec{F} = 2(xy+yz+zx),∇×F⃗=(−y2,−z2,−x2)\nabla \times \vec{F} = (-y^2,-z^2,-x^2)

例题2:验证恒等式

验证 ∇×(∇u)=0⃗\nabla \times (\nabla u) = \vec{0},其中 u=xyzu = xyz。

参考答案
梯度旋度恒等式验证混合偏导

解题思路: 先求梯度,再求旋度,利用混合偏导数相等。

详细步骤:

  1. ∇u=(∂u∂x,∂u∂y,∂u∂z)=(yz,xz,xy)\nabla u = (\frac{\partial u}{\partial x}, \frac{\partial u}{\partial y}, \frac{\partial u}{\partial z}) = (yz, xz, xy)
  2. ∇×(∇u)=∇×(yz,xz,xy)\nabla \times (\nabla u) = \nabla \times (yz, xz, xy)
  3. xx 分量:∂∂y(xy)−∂∂z(xz)=x−x=0\frac{\partial}{\partial y}(xy) - \frac{\partial}{\partial z}(xz) = x - x = 0
  4. yy 分量:∂∂z(yz)−∂∂x(xy)=y−y=0\frac{\partial}{\partial z}(yz) - \frac{\partial}{\partial x}(xy) = y - y = 0
  5. zz 分量:∂∂x(xz)−∂∂y(yz)=z−z=0\frac{\partial}{\partial x}(xz) - \frac{\partial}{\partial y}(yz) = z - z = 0
  6. 因此 ∇×(∇u)=(0,0,0)=0⃗\nabla \times (\nabla u) = (0,0,0) = \vec{0}

答案:验证成立,∇×(∇u)=0⃗\nabla \times (\nabla u) = \vec{0}。

例题3:刚体旋转的旋度

设刚体以角速度 ω⃗=(0,0,ω)\vec{\omega} = (0, 0, \omega) 绕 zz 轴旋转,速度场为 v⃗=ω⃗×r⃗=(−ωy,ωx,0)\vec{v} = \vec{\omega} \times \vec{r} = (-\omega y, \omega x, 0),求旋度 ∇×v⃗\nabla \times \vec{v}。

参考答案
旋度刚体旋转角速度物理意义

解题思路: 直接计算旋度,验证旋度等于2倍角速度。

详细步骤:

  1. v⃗=(−ωy,ωx,0)\vec{v} = (-\omega y, \omega x, 0),即 P=−ωy, Q=ωx, R=0P = -\omega y, \, Q = \omega x, \, R = 0
  2. xx 分量:∂R∂y−∂Q∂z=0−0=0\frac{\partial R}{\partial y} - \frac{\partial Q}{\partial z} = 0 - 0 = 0
  3. yy 分量:∂P∂z−∂R∂x=0−0=0\frac{\partial P}{\partial z} - \frac{\partial R}{\partial x} = 0 - 0 = 0
  4. zz 分量:∂Q∂x−∂P∂y=ω−(−ω)=2ω\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \omega - (-\omega) = 2\omega
  5. ∇×v⃗=(0,0,2ω)=2ω⃗\nabla \times \vec{v} = (0, 0, 2\omega) = 2\vec{\omega}

答案:∇×v⃗=2ω⃗\nabla \times \vec{v} = 2\vec{\omega},旋度等于角速度的2倍,方向沿旋转轴。


练习题

练习1

设 u=exyzu = e^{xyz},求 ∇u\nabla u。

参考答案
梯度复合函数指数函数

解题思路: 用复合函数求导法则。

详细步骤:

  1. ∂u∂x=yz⋅exyz\frac{\partial u}{\partial x} = yz \cdot e^{xyz}
  2. ∂u∂y=xz⋅exyz\frac{\partial u}{\partial y} = xz \cdot e^{xyz}
  3. ∂u∂z=xy⋅exyz\frac{\partial u}{\partial z} = xy \cdot e^{xyz}
  4. ∇u=exyz(yz,xz,xy)\nabla u = e^{xyz}(yz, xz, xy)

答案:∇u=exyz(yz,xz,xy)\nabla u = e^{xyz}(yz, xz, xy)

练习2

设 F⃗=(y2,z2,x2)\vec{F} = (y^2, z^2, x^2),求 ∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F} 和 ∇×F⃗\nabla \times \vec{F}。

参考答案
散度旋度计算

解题思路: 按定义计算。

详细步骤:

  1. 散度:∇⋅F⃗=∂∂x(y2)+∂∂y(z2)+∂∂z(x2)=0+0+0=0\nabla \cdot \vec{F} = \frac{\partial}{\partial x}(y^2) + \frac{\partial}{\partial y}(z^2) + \frac{\partial}{\partial z}(x^2) = 0+0+0 = 0
  2. 旋度: xx 分量:∂∂y(x2)−∂∂z(z2)=0−2z=−2z\frac{\partial}{\partial y}(x^2) - \frac{\partial}{\partial z}(z^2) = 0 - 2z = -2z yy 分量:∂∂z(y2)−∂∂x(x2)=0−2x=−2x\frac{\partial}{\partial z}(y^2) - \frac{\partial}{\partial x}(x^2) = 0 - 2x = -2x zz 分量:∂∂x(z2)−∂∂y(y2)=0−2y=−2y\frac{\partial}{\partial x}(z^2) - \frac{\partial}{\partial y}(y^2) = 0 - 2y = -2y
  3. ∇×F⃗=(−2z,−2x,−2y)\nabla \times \vec{F} = (-2z, -2x, -2y)

答案:∇⋅F⃗=0\nabla \cdot \vec{F} = 0,∇×F⃗=(−2z,−2x,−2y)\nabla \times \vec{F} = (-2z, -2x, -2y)


总结

本文出现的符号

符号类型读音/说明在本文中的含义
∇\nabla哈密顿算子nabla/del operator(∂∂x,∂∂y,∂∂z)(\frac{\partial}{\partial x}, \frac{\partial}{\partial y}, \frac{\partial}{\partial z})
∇u\nabla u梯度gradient标量函数 u 的梯度向量
∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F}散度divergence向量场 F 的散度(标量)
∇×F⃗\nabla \times \vec{F}旋度curl向量场 F 的旋度(向量)
∇2\nabla^2拉普拉斯算子Laplacian∂2∂x2+∂2∂y2+∂2∂z2\frac{\partial^2}{\partial x^2}+\frac{\partial^2}{\partial y^2}+\frac{\partial^2}{\partial z^2}
grad u\text{grad}\, u梯度gradient∇u\nabla u 的另一种记法
div F⃗\text{div}\, \vec{F}散度divergence∇⋅F⃗\nabla \cdot \vec{F} 的另一种记法
rot/curl F⃗\text{rot/curl}\, \vec{F}旋度curl∇×F⃗\nabla \times \vec{F} 的另一种记法

中英对照

中文术语英文术语音标说明
梯度gradient/ˈɡreɪdiənt/标量场的最大变化率方向向量
散度divergence/daɪˈvɜːrdʒəns/向量场的发散程度(标量)
旋度curl / rotation/kɜːrl/ /roʊˈteɪʃən/向量场的旋转程度(向量)
哈密顿算子Hamiltonian operator / nabla/ˌhæmɪlˈtoʊniən ˈɒpəreɪtər/即nabla算子,∇\nabla
拉普拉斯算子Laplacian/ləˈplɑːsiən/梯度的散度,∇2\nabla^2
方向导数directional derivative/dɪˈrɛkʃənəl dɪˈrɪvətɪv/函数沿指定方向的变化率
等值面level surface/ˈlɛvəl ˈsɜːrfɪs/函数值相等的点构成的曲面
源source/sɔːrs/散度为正的点
汇sink/sɪŋk/散度为负的点
无旋场irrotational field/ˌɪrəʊˈteɪʃənəl fiːld/旋度为零的向量场
无源场source-free field/sɔːrs friː fiːld/散度为零的向量场

发现内容有问题?

告诉我们哪里需要改进。